راز ماندگاری فردوسی

بیست و پنجم اردیبهشت ماه هر سال روز بزرگداشت شاعر و حماسه سرای ایران حکیم ابوالقاسم فردوسی است. حماسه سرایی که بخش های مهمی از روایات اساطیری ایران را در قالب اثر ماندگار خود شاهنامه جاودانه نمود.

قصه های باستانی و اساطیر گذشته مه گرفته تاریخ هر ملتی هستند . وقتی به ادوار مختلف حیات ملل نظر میکنیم متوجه می شویم که هیچ ملتی به وجود نیامده و به تحصیل استقلال و تحکیم مبانی ملیت توفیق نیافته است مگر آنکه اعصار و دوره های خطر را گذرانده و به اعمال پهلوانی دست زده باشند و بزرگان و پهلوانانی از آن پدید آمده باشد که در ذهن آن ملت اثری بزرگ بر جای گذارد.(1)

پارسیان نیز داری چنین اساطیر و روایتهای تاریخی هستند وفردوسی راوی چنین روایاتی است.بازخوان حماسه های ایرانی از روی خدای نامه های ساسانی !

 خدای نامه های ساسانی منابع کتبی روزگار ساسانی بوده اند که در اختیار پادشاهان قرار داشته اند .کتب منحصر به فردی که در روزگار فردوسی هنوز در اختیار برخی خانواده های خاص وجود داشته اند و فردوسی توانسته این کتب را ببیند.

باید به معنای واژه خدای نامه توجه داشته باشیم . عنوان   خدای در روزگار ساسانی مهتری/ ریاست و شاهی را می رسانده. چنانچه کدخدای /ناخدای و .... میراث آن روزگار و دارای معانی این چنینی می باشند و فردوسی  روایتگر و بازسرای چنین متونی است.

کارکردن بر روی متون ملی حماسی ویژگی هایخاص خود را دارد .  شاعری که به ذکر پهلوانی ها و قهرمانی های نیاکان خود همت می گمارد روح ملی خود را به اثرش نیز منتقل میکند و بدین ترتیب در میان مردمان خود شهره خواهد شد به حدی که به مرور ماخذی که شاعر خود بدانها استناد کرده به مرور فراموش می شود و  خود اثر شاعر تبدیل به منبعی اصلی خواهد شد و این ویژگی ارزشمندی است که در شاهنامه فردوسی میتوانیم ببینیم.

فردوسی در حقیقت راوی روح حماسی نژاد پارسی است و اگر پارسیان به وی علاقمندند علاوه بر اهمیت کار وی افتخاری است که به روح حماسی گذشتگان  اساطیری خود دارند! البته  باید به این نکته نیز  توجه  داشته باشیم که تنظیم منظوم روایات اساطیری منحصر به فردوسی نبوده است !

از روزگارانی بسیار کهن و دور – نزدیک به نیمه نخست هزاره پیش از میلاد – در میان پارسیان داستانهایی بود که بیشترشان از ویژگی های حماسی و پهلوانی برخوردار بود و مسلم است که در آن روزگاران کهن هیچ یک از این داستانها بر جایی نوشته نشده و بصورت شفاهی  و سینه به سینه باقی مانده تا سرانجام این داستانها در همان دوران باستان به کتاب ورجاوند دینی پارسیان  باستان -  اوستا -  منتقل گردید (2)وقتی می بینیم قطعاتی از اوستا و خاصه برخی از یشت ها قطعات حماسی کاملی هستند که اساسا منظوم بوده اند و اکنون نیز آثار نظم از بعضی بخش های آن به خوبی هویدا است متوجه خواهیم شد که منظوم کردن حماسه ها منحصر به فردوسی نبوده و سابقه ای در اعصار بسیار دور دارد !

شاید بتوان گفت که نشات و تکوین حماسه از مهاجرت اقوام آریایی به سوی جنوب  آغاز می شود . از روزگاری که این اقوام  به نجدهای سرزمینی که بعدها ایران نامیدند  وارد شدند  و این مهاجرت طبیعتا رویارویی هایی با اقوام بومی را  به دنبال داشت! قسمتی از داستانهای حماسی پارسی مربوط به همین جنگ های سخت پارسیان  در داخل سرزمین ایران است و آن داستانهایی است که از جنگ های ایرانیان و دیوان در کتابهای حماسی و مشخصا شاهنامه شاهد هستیم. پارسیان  پس از فایق آمدن بر بومیان و استقرار در سرزمین جدید این سرزمین را ایران نامیدند و این  بار  در دفاع از سرزمین خود مجبور  به جنگ هایی با مهاجمان شدند. مهاجمانی که در شاهنامه تحت عنوان تورانیان از آنها یاد می شود .

تورانیان از چادر نشینان ماوراء جیحون و سیحون بودند که در جستجوی منزلگاه های جدید به ایران می تاختند و هجوم های پیاپی ایشان در قرون متوالی و دفاع ایرانیان از سرزمین خود در برابر آنها داستانهای نبرد ایران و توران را به وجود آورد و باز هم این روح حماسی ایرانی بوده که در قالب این داستانها و روایات به زیباترین شکل به تصویر کشیده شده است.

علاوه بر این جدال ها ایرانیان روایات واساطیر کهنی نیز از روزگار سکونت در موطن اولیه خود -  ایرانویج -  در باور خود داشتند و هنگامی که به ایران آمدند این داستانها و روایات و اساطیر را نیز از نیاکان خود که با آریائیان هند یکجا بودند همراه آوردند و در بخشهایی از شاهنامه بدانها اشاره می شود.

فردوسی راوی تمامی این افتخارات حماسی و اسطوره ای بود. دهگان زاده ای از باژ که خدای نامه های ساسانی را دیده بود و در زمانه ای که مهاجمان ترک بر اریکه قدرت و عنصر تازی بر گستره فرهنگی ایران استیلا یافته بودند برای بازخوانی متون کهن پارسی آستین همت بالا زد.

همواره به غلط بیان شده که سلطان محمود غزنوی چون به تاریخ پارس علاقمند بود بدنبال اهل فن و کمالی میگشت که این تاریخ را به نظم در آورد !  نظری نادرست که شاهنامه خود در این باره توضیحات کافی ارائه مینماید.

از متن شاهنامه چنین بر می آید که سلطان محمود هرگز عامل و آمر سرودن شاهنا مه نبوده است (3) اما حماسه سرایی فردوسی تنها برای ارضای حس نوستالژیک نبود .

 در حقیقت اقدام فردوسی تلاش در عرصه پویایی  تفکر نیز بوده است. به تعبیر استاد ادیب برومند فردوسی پس از شکست در برابر شمشیر مهاجمان به این نکته رسیده بود  که برای پیروزی بر دشمنان ملیت و استقلال ایران باید به جای سلاح برنده یعنی شمشیر به سلاح رونده ی قلم دست یازید . ( 4 )

فردوسی با ذکر سرگذشت پهلوانان و شهریاران ایرانیان را به بازشناسی پیشینه پرافتخار خود فرا خواند .شاهنامه مرور حماسه های زیبای پارسی است و فردوسی گر چه رنج سی ساله ای را متحمل شد تا عجم را بدین افتخارات زنده نماید اما بدون شک پرداختن وی به این مقوله در زنده ماندن نامش بسیار مؤثر بود.

فردوسی شاهنامه و گفتمان غرور انگیز آن حلقه هایی هستند که روح ایرانی را در عرصه های مختلف به پیشینه پر افتخار پارسی متصل می نمایند...

پس از روزگار فردوسی گاه و بی گاه شاهد بی مهری هایی بر فردوسی و شاهنامه بوده ایم. گروهی برای کتمان افتخارات پارسی یکسره برانکار دوران پر افتخار باستان و شواهدی از آن دوران و به دنبال آن شاهنامه بوده اند و البته در مقاطعی نیز افرادی برای چشم پوشی از افتخارات ایران دوره اسلامی سعی در بزرگنمایی بیش از حد و استفاده ابزاری از شاهنامه و فردوسی داشته اندبدون اینکه در حقیقت اعتقادی به این افتخارات داشته باشند. اما فردوسی و شاهنامه فارغ از این برخوردهای افراطی و تفریطی همواره باقی مانده است.

تاریخ رود در جریانی است که از دوران اساطیر آغاز می شود و در منزلگاه های مختلف همواره چیزهایی بدان افزوده می شود . فردوسی خاطراتی شیرین از ایستگاههای قبلی این رود جاری را برای ما جاودانه ساخت و مزد او جاودانگی نامش تا ایستگاه آخر است .

پی نوشت ها :

1-     ذبیح الله صفا : حماسه سرایی در ایران / صفحه 13

2-     برتلس : تاریخ ادبیات فارسی / صفحه 49

3-     حافظ شیرانی : در شناخت فردوسی / صفحه 23

4-     ادیب برومند : حماسه سرای ملی /مقاله در ایرانمهر شماره 12 / صفحه 42