سحرگاه پنجم خرداد ماه ۱۲۸۷ خورشیدی برابر با ۲۶ ماه مه ۱۹۰۸ میلادی نخستین عملیات حفاری در جنوب ایران به ذخایر سرشار نفت رسید. با کشف این منبع، مجتمع صنعتی تازه ای شکل گرفت که تاریخ ایران را دگرگون کرد.

پیرامون مسجد سلیمان طی سال ها بیش از ۳۰۰ چاه نفت حفر شد. قصبه ای گمنام و باستانی، رفته رفته برای شهری تازه و مدرن جا باز کرد. گرداگرد چاه‌های پربرکت نفت، در دل خرابه های باستانی شهری نو و پررونق شکل گرفت.

همایش "بزرگداشت صدمین سالگرد نفت ایران"، که به همت اختر قاسمی برگزار شد، با نمایش رشته ای از فیلم ها و عکس های تاریخی آغاز شد، که تاریخ صنعت نفت ایران و سرنوشت شهر مسجد سلیمان را نشان می داد.

خانم قاسمی توضیح داد که برخی از اسناد و مدارک تصویری برای نخستین بار به نمایش عموم گذاشته می شود. جالب ترین بخش این برنامه، فیلمی زنده و گویا از آرشیو شرکت "بریتیش پترولیوم" بود که لحظه هیجان انگیز اکتشاف نفت در ایران را نمایش می داد.

رونق و افول یک شهر

نخستین سخنران مراسم فرشید خدادادیان بود که گزارشی جامع از گذشته و حال شهر مسجد سلیمان ارائه داد، با نگاهی به آینده این شهر. شهری که به برکت نفت به یکی از شهرهای مدرن و پیشرفته نه تنها در ایران، بلکه در سراسر خاورمیانه بدل شد، اما با ته کشیدن ذخایر نفت در اواخر دهه ۱۳۴۰ خورشیدی، افول و کساد این شهر نیز شروع شد.

هدایت الله متین دفتری حقوقدان ایرانی، درباره "خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران" سخنرانی کرد. آقای متین دفتری تاریخچه ای از مهمترین دعاوی حقوقی ایران با شرکت صاحب امتیاز کشف و بهره برداری نفت، ارائه داد.

در این گزارش از اولین برخوردهای دولت ایران با شرکت های استعماری در اوایل قرن بیستم، تجدید قرارداد امتیاز نفت در زمان رضا شاه پهلوی (۱۹۳۳)، تا دوران خیزش ملی پس از شهریور ۱۳۲۰ و تلاش برای ملی سازی نفت ایران یاد شد.

جنبشی که برای استیفای حقوق ایران و ملی شدن صنعت نفت به پا شده بود، سرانجام در پایان سال ۱۳۲۹ به دست دکتر محمد مصدق جامه عمل پوشید.

"آفت نفت"

محسن مسرت استاد و کارشناس دانشگاه اوزنابروک آلمان، زیر عنوان "ثروت نفت، برکت یا آفت" سخنرانی کرد. به نظر پرفسور مسرت ذخایر طبیعی موهبتی بزرگ برای هر کشوری است، اما وقتی شرایط سیاسی و اجتماعی کشور آماده نباشد، آن ثروت نه تنها منبع خیر و برکت نیست، بلکه می تواند مایه شر و فساد هم باشد.

به نظر آقای مسرت نفت ایران نه تنها به پیشرفت این کشور کمکی نکرد، بلکه تا حدی به مانعی بر سر راه رشد صنعتی آن بدل شد. او یادآور شد که اقتصاد ایران در مقایسه با کشورهایی مانند ترکیه، مالزی و کره جنوبی که منابع طبیعی ایران را ندارند، عقب تر است، و این به خاطر آن است که اقتصاد ایران به جای کار و تولید، بر پایه بهره برداری از "ثروت ملی" شکل گرفته است.

	متین دفتری: تاریخ صنعت نفت یعنی تاریخ کشمکش با قدرت های استعماری

آقای مسرت سپس به پیامدهای سیاسی ذخایر طبیعی پرداخت و گفت که درآمد هنگفت نفت، رابطه ارگانیک میان دولت و ملت را مختل می کند و به روند دموکراسی در کشور آسیب می زند. دولت به ملت بی نیاز می شود، و ملت، دولت را قیم و سرپرست خود می بیند. شهروندان به جای پذیرفتن کار و تولید سازنده، تلاش می کنند به ارکان قدرت دولتی نزدیک شوند تا از "خوان یغمای نعمت بادآورده" سهمی ببرند.

رواج بوروکراسی، فساد اداری، رانت خواری و طفیلی گری، ضعف ابتکار و تلاش فردی و زوال وجدان کاری، از تبعات آشکار اقتصاد وابسته به ذخایر طبیعی است.

تاریخ اجتماعی صنعت نفت

تورج اتابکی و دستیار او رضا جعفری از "انستیتوی بین المللی تاریخ اجتماعی" پروژه مفصلی را معرفی کردند که در دانشگاه آمستردام هلند، امر مطالعه و پژوهش در تاریخ اجتماعی صنعت نفت ایران را پیش می برد.

	تورج اتابکی و رضا جعفری پژوهش گسترده تاریخ اجتماعی کار در صنعت نفت ایران را معرفی کردند

این کار سترگ تحقیقی، با گردآوری و ثبت اسناد و مدارک و آمار بیشمار، جنبه های گوناگون تکوین و رشد جامعه کارگری ایران را بر محور صنعت نفت بررسی می کند و جنبه های اجتماعی پیدایش و رشد صنعت نفت ایران را از سه منظر تطبیقی و تاریخی و تحلیلی می کاود.

یکی از اهداف اصلی این پژوهش گسترده، بررسی رشد شاغلان در صنعت نفت ایران، سیر تحول آنها از "کارورز" به "کارگر" و چگونگی نقش آنها در تحولات کشور است. آشنایی نزدیک با شرایط روزمره زندگی کارگران شرکت نفت، ویژگی های این لایه بزرگ احتماعی و تفاوت های بارز آنها با سایر بخش ها و حرفه ها، از نکات برجسته پروژه است.

برنامه ساگرد بزرگداشت صدسالگی نفت و مسجد سلیمان با چند برنامه هنری، اجرای موسیقی گروه پیوند، گروه سبوی عشق، موسیقی بختیاری و همچنین رقص گروه بهار به پایان رسید.

عکس ها از شیرین سقایی