امساک و روزه داری در ادیان مختلف –بخش اول
ماه رمضان ماه آیین روزه داری در دیانت اسلام است.ماه امساک و خویشتنداری از تمایلات دنیوی به منظور پرورش روح و به باور علم پزشکی ،پالایش بدن از سموم. اما این عبادت تنها مختص دین اسلام نیست بلکه در میان ادیان و فرقه ها و باور انسانها ،تاریخی بس طولانی دارد و از جمله مناسک دیرینی است که پیدایش آن را میتوان در دیرترین نمونه های برجای مانده از تفکر آدمی جستجو کرد.
در قرآن کتاب دینی مسلمانان آمده است : ای کسانیکه ایمان آوردهاید بر شما روزه نوشته شد همانگونه که بر اممی که پیش از شما بودند، نوشته شد.
این آیه نشان میدهد که روزه علاوه بر مسلمانان ، توسط امتهای پیش از آنان نیز انجام می شده است و خصوصا در ادیان آسمانی دارای اشتراکاتی است . در روایات اسلامی آمده که کتابهای بزرگ آسمانی همچون تورات، انجیل، زبور، صحف و قرآن در رمضان نازل شده اند.
مولای متقیان حضرت علی علیه السلام در این باره میفرماید: روزه عبادت قدیمی است که خدا هیچ امتی را از آن معاف نکرده است. اما لزومی ندارد که روزه وضع شده برای پیشینیان شبیه روزه مسلمانان باشد.
تفاوت روزه در ادیان از جهت تعداد روزها و چگونگی روزههاست، هرچند در ادیان مختلف جزئیات و کیفیت روزه تفاوت دارد اما اصل حکم روزه وجود دارد و هدف آن بطور کلی تهذیب نفس و ایجاد طهارت و پاکی معنوی و رفع رنج و بلاست .
باید بدانیم که در تمامی ادیان الهی،روزه تنها امساک از خوردن و آشامیدن و سایر مبطلات آن نیست ، باید ذهن خود را از معنای مصطلح فراتر ببریم و در این فرانگری باید عوارض و لوازم آن را نیز دربگیرد.
برای مثال روزه سکوت که به واسطه نذر، سوگند و ... واجب میشده و در میان قوم یهود متداول بوده به روزه مسلمانان شباهتی ندارد اما عملی عبادی بوده که حتی حضرت مریم نیز آنرا انجام می داده است . نگاهی کوتاه به مناسک روزه در ادیان مختلف می تواند شباهتها و تفاوتهای انجام این آیین را در ادیان و باورهای مختلف برای ما مشخص نماید.
روزهداری در دین یهود
واژه عبری برای کلمه روزه ، لفظ "صوم" است. در آئین یهود روزه جزئی از مجموعه اعمالی است که یک یهودی برای ساختن تن و روان انجام میدهد.
در عهد قدیم کتاب مقدس (تورات ) روزهداران ستایش شده اند . قوم یهود غالباً در موقعی که میخواستند اظهار عجز و تواضع در حضور خدا نمایند روزه میداشتند تا گناهان خود را اعتراف نموده و به واسطه روزه و توبه رضای حضرت اقدس الهی را تحصیل نمایند. ( تورات / داوود 26:20)
همچنین در تورات از روزه داشتن افرادی ، همچون داود، عزرا، الیاس، دانیال و همچنین از روزه های گروهی و جمعی بسیار سخن گفته که بیانگر یک عبادت دینی کاملاً متداول برای نیل به هدف مورد نظر در میان یهودیان بوده است.
روزههای مهم یهودیان
عبارت است از:
1- "یوم کیپور" بزرگترین روزه یهودیان است که با نامهایی چون "یوم ادیر" یعنی جلیل و باعزت، "یوم مقادوش" یعنی روز مقدس خوانده میشود.
2- روزه دهم ماه طوت آغاز محاصره اورشلیم توسط بخت النصر.
3- روزه هفدهم ماه تموز خرابی دیوار اورشلیم و توقف قربانی و فتح اورشلیم توسط تیطس سردار رومی.
4- روزه نهم ماه آو ، یادآوری مصیبت ویرانی بیت المقدس
5- روزه سوم ماه تبشری سقوط یهود و کشته شدن جدلیا حاکم یهودا.
کتاب تورات تاکید دارد که روزه هدف نیست بلکه وسیلهای است که از طریق آن انسان قادر است از گناهانی که مرتکب شده است اظهار ندامت و توبه کند و قلب خود را برای خداوند متواضع گرداند و با تغییر در رفتار و عمل خود توبه حقیقی از گناهان را متجلی سازد.
از نگاه دین یهود روزه تنها به معنی پرهیز از خوردن و آشامیدن نیست بلکه خودداری از لذایذ جسمانی است.کتاب مقدس یهودیان ،تورات بر این مطلب تاکید دارد که روزه داشتن بدون توبهای صمیمی و حقیقی بیارزش است و صرف توجه به ظواهر روزه کارساز نیست.
روزهداری در دین مسیحیت
تاریخ روزهداری در دین مسیحیت به قبل از قرن هشتم میرسد، روزه در تقویم کلیسا هم ثبت شده و جزو آداب فقهی به شمار میرود.در انجیل آمده که: آنگاه عیسی به قوت روح به پایان برده شد تا ابلیس او را امتحان کند، پس چهل شبانه روز، روزه داشته و نهایتاً گرسنه گردید. در انجیل به واجب بودن روزه تصریح شده و روزهدار را ستوده و او را از ریا برحذر داشته است.
سنت یهودی تا زمان حضرت عیسی در صورتهای مختلفش- یعنی پرهیز از خوراک، پرهیز از سخن و... رایج بوده و پس از او هم میان حواریان و کسانیکه مبلغ پیامش در مناطق مختلف جهان شدند، رواج داشته است. بطوری که روزهداری از خصوصیات حواریون و رسولان پیام عیسی بوده است.
این امر نشانگر آن است حضرت عیسی خود به روزه عملاً و قولاً توجه داشته و شاگردانش نیز پس از وی به امر روزه توجه داشتهاند. حضرت عیسی بیشک پیش از آغاز رسالتش، همچون یک یهودی، ایام روزهداری در دین یهود مثل روزه یوم کیپور را مراعات میکرده و به نظر برخی ، او تنها اصول را بیان کرده و وضع قوانین را به عهده کلیسا نهاده است.
چند نکتهای که در این دین حائز اهمیت است، این است که اولاً در مسیحیت دو واژه روزه و پرهیز وجود دارد که بین این دو تفاوتی وجود دارد به این نحو که در ایامی که باید پرهیز را رعایت کرد، تنها از مصرف گوشت پرهیز میکنند ولی در ایام رعایت روزه همراه با پرهیز از گوشت غذای مصرفی و دفعات وعده غذا هم محدود میشود، دوماً یکی از روزهای مهم در مسیحیت روز عید پاک ،است که به مناسبت قیام عیسی گرامی داشته میشود. هفته پیش از این روز «هفته مقدس» گفته میشود که در تعیین بسیاری از روزهها هم نقش مهمی دارد .
مسیحیان هم معتقدند که روزه ظاهری نیست بلکه باطنی و معنوی است و هدف اصلی آن این است که با فروتنی به خدا تقرب جویند و هدایتهای او را بطلبند. همچنین در کتاب اشعیاء نبی، فصل 58، آیات 6-9 در این باره چنین آمده که: مگر روزهای که من میپسندم این نیست که بندهای شرارت را بگشائید و گرههای یوغ را باز کنید و مظلومان را آزاد سازید و هر یوغ را بشکنید؟ مگر این نیست که نان خود را بین گرسنگان تقسیم کنی و فقیران رانده شده را به خانه آوری و چون برهنه را بپوشانی و ... آنگاه دعا خواهی کرد و خداوند توبه را اجابت خواهد فرمود و استغاثه خواهی نمود و او خواهد گفت که اینک حاضر هستم.
بعضی از دلایل روزه گرفتن مسیحیان به شرح زیر میباشد:
1- اینکه دل در حضور خدا نرم و فروتن شود
2- مسیحیان به صدا و هدایت حضور خدا حساس باشند
3- نفس سرکش، ضعیف و سرکوب باشد
4- پرستش و دعای مسیحی قویتر و موثرتر باشد.
آنها میگویند روزه مسیحی کمک میکند که یاد بگیریم از خودخواهی انسان دوری و از خودگذشتگی داشته باشیم و بیشتر قدر و ارزش فداکاری عظیم را درک کنیم. همچنین باید از ریاکاری و هرگونه ظاهرسازی و خودنمایی به دور باشد. چرا که عیسی در انجیل متی فصل6، آیات 18-16 بدان اشاره کرده و میفرماید: وقتی روزه میگیرید مانند ریاکاران خودتان را افسرده نشان ندهید. آنان قیافههای خود را تغییر میدهند تا روزه دار بودن خود را به رخ بکشند. اما تو وقتی روزه میگیری سرت را روغن بزن و صورت خود را بشوی تا مردم از روزه تو باخبر نشوند بلکه فقط خدا آن را بداند.
روزه مسیحی تنها در زمان خاص و تحت قوانین خاصی انجام نمی شود ، آنها علاوه بر زمان های مشخص ، آزادند در هر زمان و با هدایت روح خدا بطور فردی و جمعی برای یک یا چند روز و حتی برای چند ساعت روزه بگیرند. شبیه روزه های مستحبی مسلمانان .
روزههای مهم مسیحیان
عبارت است از:
1- روزه روز جمعه قبل از عید پاک که در قرن دوم متداول بود
2- روزه غیرکامل دوشنبه تا پنجشنبه هفته مقدس
3- روزه چهل روز قبل از عید پاک
4- روزه چهل روز قبل از هفته مقدس
5- روزه چهارشنبه و جمعه هر هفته؛ به مناسبت روز توطئه یهودیان برای دستگیری عیسی و روز جمعه بدلیل به صلیب کشیدن عیسی
6- روزههای فصل ، بعنوان کفاره گناهان
همچنین روزه داری در روزهای یکشنبه روز عید پاک و روز نیطیکا بدان سبب که روز جشن و شادمانی است ممنوع است.
سه فرقه کاتولیک، ارتدوکس و پروتستان در مسیحیت روزههای خاص به خود را دارند و روزههایشان با یکدیگر فرق میکند .
منابع:
1- تفسیر المیزان
2- سایت تبیان
3- آرزو ثنایی : روزه داری در میان یهودیان ، انجمن کلیمیان ایران
4- خواجه عبدالله انصاری : تفسیر ادبی عرفانی قرآن مجید، تصحیح و نگارش حبیبالله آموزگار، ج1
5- کتاب مقدس /ترجمه قمشه ای / انتشارات ادیان